با توجه به اینکه دیابت یک بیماری مزمن است و درمان قطعی ندارد لذا آموزش صحیح و پیگیری مداوم فرد بیمار به عنوان مهمترین عضو تیم درمان از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
یکی از وظایف بسیار مهم بیمار در کنترل بیماری دیابت ،کنترل قندخون توسط خود بیمار با استفاده از دستگاه گلوکومتر می باشد.به نظر برخی پژوهشگران ،کنترل قند خون در خانه ،پس از کشف انسولین،دومین پیشرفت اساسی در درمان دیابت طی شصت ساله اخیر به شمار میرود.این روش به افراد دیابتی امکان میدهد که نظارت دقیق تری بر وضعیت خویش اعمال کنند ومسئولیت بیشتری برای اداره امور خود برعهده گیرند.
اهداف مراقبتی در بیماران دیابتی
مراقبت های استاندارد شده از بیماران دیابتی که انجمن دیابت آمریکامنتشر کرده است مبین آن است که مراقبت دیابتی باید با کیفیت بالا و به صورت فرد به فرد برای بیماران انجام شود به گونه ای که بازتابی از نیازها،علایق و توانایی های فردی باشد.
هدف اولیه مراقبت،کاهش سطح قندخون به حدنرمال و معقول میباشد.برای رسیدن به این هدف ،باید شیوه بیمارمحوربه صورتی که بیمار در درمان خود مسئولیت پذیر باشد مد نظر قرار گیرد که از راهکارهای اولیه آن،بررسی رژیم غذایی بیمار و دخالت دادن بیمار در برنامه ریزی غذایی و کنترل سطح قند خون در خانه می باشد.
هدف ثانویه مراقبت،درمان عوارض پیشرفته دیابت میباشد.بدین منظور نیاز به معاینات سالیانه برای تعیین رتینوپاتی،آنالیز ادراری سالیانه جهت علائم اولیه از نفروپاتی،معاینات دوره ای پاها،آزمایش مرتب فشار خون، کلسترول و تری گلیسرید برای هشدار خطر قریب الوقوع بیماری قلبی میباشد.
اجزای اصلی کیفیت مراقبتی که بیمار باید روزانه در مراقبت از خود انجام دهدشامل:
-          کنترل انتخاب غذا و داشتن برنامه غذایی منظم
-          حفظ رژیم غذایی
-          داشتن ورزش روزانه
-          کنترل قند خون در خانه
-          مصرف داروها
-          ترک سیگار
 
کنترل قند خون توسط خود بیمار(SMBG)
 
اصطلاح SMBGیعنی Self Monitoring Blood Glucoseبه فرآیند کنترل قندخون توسط خود بیمار در خانه با دستگاهی به نام گلوکومتر گفته میشود.این روش خیلی کم زحمت و نسبتا دقیق است.به نظر برخی پژوهشگران ،تست قند خون در خانه ،پس از کشف انسولین دومین پیشرفت اساسی درمان دیابت در شصت ساله اخیر به شمار میرود.این کار به افراد دیابتی امکان داده است که نظارت دقیقتری بر وضعیت خویش اعمال کنند و نیز به آنها اجازه داده است که مسئولیت بیشتری برای اداره خودشان برعهده گیرند.
برای تست قند با یک دستگاه گلوکومتر ،یک قطره خون کوچک روی یک نوار گلوکومتر یکبارمصرف گذاشته ونوار را در دستگاه قرار میدهیم،نوارها با مواد شیمیایی(گلوکز اکسیداز ،دهیدروژناز،هگزوکیناز ) پوشش داده شده اند که با گلوکز خون ترکیب می شوند سپس دستگاه قند خون موجود در خون را نشان میدهد.
کنترل قند خون توسط بیمار ،برای همه بیماران دیابتی سفارش شده است اما به طور خاص بیمارانی که انسولین دریافت میکنند واجب تر هستند.
 
تاریخچه مختصر در باره کنترل قندخون توسط گلوکومتر
قدیمی ترین دستگاه گلوکومتری که مورد استفاده قرارگرفت در دهه 1970 در بیمارستانهای امریکا استفاده می شد.برن استین ،یک پزشک مبتلا به دیابت وابسته به انسولین بود که جزء اولین بیمارانی میباشدکه با دستگاه گلوکومتر قند خون خود را در خانه چک میکرده است.دستگاه اولیه در حدود 10 اینچ یعنی حدود 30 سانتیمتر طول داشته و باید به جریان الکتریسیته خارجی متصل میشد و یک سوزن متحرک،قند خون را بعد از 60 ثانیه نشان میداد.
کنترل قند خون در منزل ،برای کنترل بهتر قندخون بیماران دیابتی نوع یک در اواخر دهه 1970به وفور استفاده شده است و اولین دستگاه گلوکومتری که برای استفاده در منزل طراحی شده بود در دهه 1980به بازار آمد.مدلهای اولیه این دستگاه در آمریکای شمالی بیشتر از نوارهایی که تغییر رنگ می دادند و بدون دستگاه قابل خواندن بودند استفاده می کردند و بعدها کم کم دستگاهها تکامل یافتند تا به شکل امروزی در آمدند.
 
لزوم کنترل قندخون
کنترل قند خون مزایای فراوانی دارد .برای مثال کنترل قندخون قبل و بعد از صرف غذا به بیمار کمک میکند تا میزان تاثیر مصرف آن بر قندخون را دریابد،پی بردن به این مسئله،بیمار را در انتخاب وعده غذایی مناسب یاری مبکند.فعالیتهای بدنی نیز برسطح قندخون تاثیر می گذارند.بنابراین می توان با کنترل منظم قندخون در زمان فعالیت ،میزان انسولین دریافتی را تنظیم کرد.
همچنین در زمان بیماری ،با چک کردن قندخون ،می توان به میزان انسولین مورد نیاز در دوران بیماری پی برد.این مسئله به بیمار و پزشک کمک میکند تا در مورد کم و زیادکردن دارو در دوران بیماری تصمیم گیری صحیح داشته باشند.همچنین کنترل منظم قندخون حس اعتماد بنفس را در بیمار افزایش می دهد که توانسته از خود بخوبی مراقبت کند.
 
دفعات کنترل قندخون در روزبا دستگاه گلوکومتر
تعداد دفعات وزمانی که باید قندخون را کنترل کنید به عوامل متعددی بستگی دارد حتی ممکن است در هر روز الگوی خاص خود راداشته باشد.اغلب برنامه های خود کنترلی به تست کردن قند خون قبل از غذا ،2ساعت پس از غذا ،در زمان خواب،ساعت 3صبح و زمانی که علائم و نشانه های افت قند خون را تجربه می کنید ،توصیه میکنند.همچنین شما باید در مواقعی که تغییری در رژیم غذایی دارویی خود دارید یا هنگامی که دچار یک استرس غیرمعمول و یا بیمار هستید و یا در سایر مواقع غیرمعمول مانند زمانی که فعالتر از همیشه هستید نیاز به کنترل بیشتر قند خون خود دارید.همچنین در اوایل تشخیص بیماری دیابت نیاز هست که قند خون بیشتر و بیشتر کنترل گردد تا تاثیر دارو و میزان دقیق آن مشخص شود. افرادی که از پمپ انسولین استفاده می کنند نیز نیاز بیشتر دارند.
به عنوان یک قانون کلی ،انجمن دیابت آمریکا توصیه می کند که اکثر بیماران دیابتی نوع یک تست قند خون را 3بار و بیشتر در روز انجام دهند،زنان حامله ای که برای دیابت حاملگی انسولین دریافت میکنند 2بار در روز قند خون خود را چک کنند.لیکن این انجمن برای بیماران مبتلا به دیابت نوع2 که از انسولین استفاده نمیکنند در این زمینه توصیه خاصی ندارداما بهرحال چک کردن قندخون اغلب به کنترل بیماری کمک میکند.
 
عوامل موثر بر کارایی دستگاه گلوکومتر
دقت نتایج دستگاه شما به کیفیت دستگاه و نوارهای آن بستگی دارد.حتما باید به تاریخ مصرف روی بسته های نوار توجه نمایید.آموزش صحیح در مورد نحوه استفاده از دستگاه نیز به نشان دادن نتایج درست کمک میکند.
 
هماتوکریت
هماتوکریت،میزان گلبولهای قرمز در خون میباشد.بیمارانی که میزان هماتوکریت بالایی دارندمعمولا نتیجه تست قند خون آنها پایین تر از بیمارانی است که هماتوکریت طبیعی دارند.
درمورد بیمارانی که هماتوکریت پایینی دارندقضیه برعکس بوده و نتیجه تست قند خون آنها بالاتر خواهدبود.درصورتی که هماتوکریت غیر طبیعی داریددرمورد اثرات احتمالی آن برروی نتایج هموگلوبین گلیکوزیله((HbA1Cخود با پرستارتان بحث نمایید.
آنمی و کم خونی داسی شکل ،دو مورداز شرایطی هستند که برمیزان هماتوکریت اثر می گذارند.
 
عوامل دیگری نیز وجود دارند که در فرایند اندازه گیری قند خون اختلال ایجاد می کنند.این موارد شامل :
-          میزان اسید اوریک(ماده طبیعی است در بدن که در لرخی بیماران دیابتی غلظت بیش از حد طبیعی دارد)
-          میزان گلوتاتیون(یک آنتی اکسیدان می باشد)
-          اسید آسکوربیک یا ویتامین ث
-          عواملی از قبیل ارتفاع،درجه حرارت،رطوبت می توانندباعث ایجاد اثرات غیرقابل پیش بینی روی نتایج قندخون شوندو در این زمینه به دستور العمل های داده شده در دفترچه راهنمای دستگاه مراجعه کنید.
 
 مقایسه میزان قند خون اندازه گیری شده با دستگاه گلوکومتر و نتایج آزمایشگاهی
تجزیه و تحلیل قند خون که در محیط مجهز آزمایشگاه صورت می گیرد با نمونه خونی که در دستگاه گلوکومتر خانگی مورد استفاده قرار میگیرد،متفاوت است.بنابراین نتیجه ای که اعلام میشود با هم متفاوت هستندچرا که هرکدام از یک نمونه خون متفاوت استفاده میکنند.گلوکومترهای خانگی از خون کامل(سلول و مایع پلاسما)استفاده میکنند که از طریق مویرگها گرفته میشود این در حالی است که آزمایشگاه، قند خون را با استفاده از پلاسما یا سرم خون وریدی تعیین میکند بدین ترتیب که گلبولهای قرمز و سایر اجزای خون را از بخش مایع (پلاسما) آن جدا می کنند و قند خون را تنها از پلاسما اندازه می گیرند.
تفاوت مهم این است که میزان قند خونی که دستگاه گلوکومتر با استفاده از نمونه خون کامل نشان میدهد کمتر از میزان قند خونی است که آزمایشگاه با استفاده از پلاسمای خون نشان میدهد.
تقریبا همه دستگاههای گلوکومتر با10+- درصداختلاف نسبت به قند خونی که درآزمایشگاه کنترل می گردد،نتیجه را نشان میدهند. البته عواملی مثل کالیبراسیون دستگاه گلوکومتر، درجه حرارت ،میزان حجم نمونه خونی که روی نوار قرار داده
می شود،میزان وجود یک داروی خاص در خون،هماتوکریت ،کثیف بودن دستگاه و تاریخ مصرف نوارها بر روی نتیجه کار اثر می گذارند.
سعی کنید در صورت امکان نتیجه دستگاه گلوکومتر را با نتیجه تجزیه تحلیل نمونه آزمایشگاهی،یک یا دو بار در سال با هم مقایسه نمایید.مسئله ای که در مورد کنترل قندخون در منزل باید بخاطر داشته باشیداین است که ثبات نتایج متغیر است. هرگز امکان ندارد که نتیجه یک نمونه با نمونه بعدی دقیقا مشابه هم باشند حتی در صورتی که از یک دستگاه استفاده شود.همچنین نمی توانید نتایج دو دستگاه را با هم مقایسه کنید مگر اینکه دو دستگاه به طور مشابه ای کالیبره شده باشند.
نکته آخر اینکه با وجود تمام این محدودیتها،قندخونی که توسط دستگاه اعلام میشود ،تقریبی است.
 
اقدامات اولیه در هنگامیکه دستگاه نتایج غلط نشان میدهد
در صورتیکه احساس کردید دستگاه نتیجه غلطی را نشان میدهد،قبل از انجام هر کاری، به وضعیت ظاهری و درونی خود توجه نمایید مثلادر صورتی که دستگاه قند خون شما را طبیعی نشان میدهد ولی هرگونه علائم افت قند خون را در خود احساس می کنید بایدنسبت به درمان سریع آن اقدام نموده و در اسرع وقت دستگاه گلوکومتر خود را کنترل کنید.
درضمن لازم به ذکر است که اشتباهات معمولی وجود دارد که باعث می شود نتیجه نادرست نشان داده شود،فهرستی از این خطاهاعبارتند از:
1-ممکن است که نمونه خون به اندازه کافی نباشدو فضای نوار را به طور کامل نپوشاند.
2-احتمال دلرد طریقه نگهداری نوارغلط بوده باشد .نوارها در مقابل رطوبت وحرارت بالا و پایین حساس هستند.
3-گاهی اوقات از تاریخ انقضای نوار گلوکومتر گذشته است.روی هر بسته نوار تاریخ مصرف آن مشخص شده است.
4-این احتمال نیز وجود دارد که کد نوار مورد استفاده شما با کد مشخص دستگاه یکی نباشد و این عدم همخوانی باعث نتیجه غلط شده باشد(با تمام شدن هر بسته نوار گلوکومتر و خرید بسته جدید،کد دستگاه باید منطبق با کد بسته نوار جدید باشد).
5-ممکن است نوارهای مورد استفاده شما ،نوارهای مخصوص این دستگاه نباشد.هر دستگاه گلوکومتری ،نوارهای خاص خودرا دارد.
6-بعضی مواقع نیز دستگاه گلوکومتر کثیف است و در نتیجه،پاسخ اشتباهی می دهد.
7-امکان داردقبلا دستگاه شما از جایی پرت شده باشد.
8- گاهی نیز خود دستگاه گلوکومتر در محیط بسیار گرم و یا بسیار سرد قرار دارد.
 
تجربیات گروهی از استفاده کنندگان از دستگاه گلوکومتر
 
خواندن نتیجه تست
اغلب مصرف کنندگان پس از آنکه یکبار تست را انجام دادند دوباره آن را تکرار می کنند زیرا فکر می کنند که نتیجه اولین تست غلط می باشد.آنها بر اساس تجربیات قبلی شان،نتایج تست را در نظر می گیرند و اگر نتیجه مطابق با آنچه فکر می کنند،نباشد،تست را مجددا تکرار می کنند.
توانایی قضاوت در مورد اینکه آیا نتیجه تست صحیح است یا خیر،غالبا با تجربیات بیماران از دستگاه گلوکومتر شان در ارتباط است.این تجربه به آنها کمک می کند که هنگامی که دستگاه سطح قند شان را خیلی بالا یا خیلی پایین نشان میدهد،صحت و سقم این موضوع را دریابند و متوجه شوند که آیا این کاهش یا اقزایش قند خون واقعی است یا خیر.
تجربیات مصرف کنندگان همچنین به آنها کمک می کند که آگاهی خود را از اینکه چه چیزی و به چه مقدار باید بخورند ،زمان و میزان ورزش،خوابیدن و دریافت انسولین بالا ببرند .به علاوه آنها یاد میگیرند که در فعالیت های موثر در تنظیم قند خون مشارکت داشته باشند.
 
طریقه نگهداری صحیح از دستگاههای گلوکومتر
دستگاه گلوکومتر خودرا در محیطی امن ،دور ا دسترس اطفال نگه دارید.بهتر است دستگاه در دمای مناسب و دور از حرارت بالا یا پایین و رطوبت نگهداری شود.نوارهای گلوکومترنیز بسیار حساس هستند . برای استفاده از آنها جعبه نوار را در دست گرفته و در آن را به اندازه ای باز نگهدارید که بتوانید نوار را از داخل آن بیرون بیاورید سپس بلافاصله در آن را ببندید . در صورتی که از گلوکومتر و نوار آن در داخل اتومبیل استفاده می کنید مطمئن شوید که هوای داخل ماشین گرم نیست .به خاطر داشته باشید که درجه حرارت بالا در محیط بیرون باعث می شود دمای هوا در داخل اتومبیل به سرعت افزایش یابد.
در مورد تمیز کردن دستگاه گلوکومتر باید عنوان کردکه بعضی از دستگاهها نیاز دارند تا به طور مرتب تمیز شوند و در غیر اینصورت دقیق عمل نمی کنند.برای تمیز کردن دستگاه از آب و صابون و یک پارچه نرم استفاده نمایید و از آسیب رساندن به قسمتهای حساس آن بپرهیزید.
برای تمیز کردن از الکل ،شیشه شوی ها ،مواد شوینده حاوی آمونیاک و تمیز کننده های زبرو خشن استفاده ننمائید.بعضی از دستگاهها نیازی به تمیز کردن مداوم ندارند و تنها زمانی که باید آن را تمیز کنید،آلارم می زنند .برخی دستگاهها نیز توسط کارخانه تولید کننده اش تمیز می شوند.
 
تکنولوژی های جدید
در بعضی از گلوکومترها ی جدید می توان از نمونه های خون نواحی دیگر مثل بخش فوقانی بازو،ساعد،ران و انگشت شست استفاده کرد.
لازم به ذکر است که خون نوک انگشت تغییرات سطح قند خون را سریعتر از سایر نقاط بدن نشان می دهدو این یعنی اینکه نتایج تست محل های انتخابی ممکن است با نتایج نوک انگشتتان فرق داشته باشدکه ربطی به دقت دستگاه نداردبلکه به دلیل تفاوت در غلظت قند میباشد.
غلظت های قند به سرعت پس از خوردن یک وعده غذایی ،دریافت انسولین یا ورزش کردن تغییر می کنند.سطوح قند در محل های انتخابی نسبت به نوک انگشت آهسته تر بالا میرود و بیماران بایستی از این موضوع کاملا آگاهی پیدا کنندو تفاوت های احتمالی در میزان قندخون در مواقع ذکر شده (خوردن غذا،ورزش کردن، تزریق انسولین)را بدانند.
 
 برگرفته از جزوات آموزشی
مرکز تحقیقات غدد درون ریز و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران1384
 
 
 
 

کد; 160
گروه: دیابت